حکم شرعی فقها برای ارز دیجیتال برای کاربران ایرانی بسیار مهم است؛ چرا که آنها میخواهند مطمئن باشند درآمدشان از نظر مراجع عظام و فقهای دینی سالم است و موردی ندارد. مراجع تقلید دیدگاههای مختلفی درباره خرید و فروش بیت کوین و سایر ارزهای دیجیتال دارند. قصد داریم در این مقاله نظر بزرگان دین را در خصوص این داراییها بررسی کنیم و ببینیم تحت چه شرایطی میتوان از ارز دیجیتال درآمد حلال کسب کرد.
ارز دیجیتال چیست و چرا درباره حکم شرعی آن بحث وجود دارد؟
ارز دیجیتال، رمزارز یا کریپتو (Cryptocurrency) به داراییهایی گفته میشود که روی بلاکچین میتوان این داراییها را معامله و مدیریت کرد. این نوع از پول با معادلات ریاضی رمزنگاری شده و میتوان آن را به پول رایج تبدیل کرد. این دارایی فیزیکی نیست و توسط کدهای کامپیوتری ساخته میشود. ویژگی بارز ارز دیجیتال این است که دست واسطههایی مثل بانک یا دولتها را کوتاه میکنند و در دسترس بیشتر کاربران قرار دارند.
برای اینکه بیشتر با ارز دیجیتال و مفاهیم مرتبط با آن آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم به مقاله ارز دیجیتال چیست مراجعه کنید.
برگردیم سر موضوع اصلی. یک سوال مهم در ابتدای بررسی این موضوع پیش میآید: چرا حکم واحدی از جانب فقها درباره این دسته از داراییها وجود ندارد؟ دلیل این مسئله به ماهیت ارز دیجیتال و ویژگیهای ساختاری نوظهور آن برمیگردد. این امر باعث میشود انطباق رمزارزها با قواعد سنتی فقهی و شرع اسلام کار سادهای نباشد. این کار نیازمند بررسیهای دقیق و جامع است و متخصصان باید درباره آن نظر بدهند. در پایین میتوانید دو عامل بزرگ را که منشا این اختلافها هستند، بخوانید:
- ابهام در مالیت ارز دیجیتال: در فقه، هر چیزی که بتوان آن را معامله کرد، بهعنوان «مال» در نظر گرفته میشود. همین مسئله یکی از عوامل اصلی اختلاف در نظر فقهاست. برخی از علما میگویند اکنون بیت کوین و سایر داراییهای کریپتویی توسط جامعه پذیرفته شدهاند؛ پس مالیت عرفی دارند و معامله آنها مشکلی ندارد. گروه دیگر میگویند این ارزها پشتوانه فیزیکی ندارند. به همین خاطر مالیتشان هم اعتباری است و ممکن است از بین بروند. این شکنندگی باعث میشود رمزارزها در دسته مال قرار نگیرند.
- نفی غرر: قاعده مهم دیگری در فقه وجود دارد بهنام «نفی غرر». این قاعده بیان میکند معاملههایی که در آنها ابهام شدید یا خطر کلاهبرداری وجود داشته باشد، باطل شوند. نوسان بخش جدانشدنی بازار ارز دیجیتال است و هویت سازندگان بسیاری از پروژهها ناشناس است. این مسئله ریسک معامله این داراییها را بالا میبرد و ابهام را هم به بالاترین سطح میرساند. این مسئله از دیدگاه برخی از فقها و مراجع تقلید عاملی منفی است که معامله ارز دیجیتال را از نظر شرعی نادرست میکند. در سمت مقابل برخی از علما معتقدند این نوسان ذات طبیعی تجارت است و مانعی ندارد.
البته این تنها محل اختلاف نیست. حذف واسطههایی مثل بانک مرکزی از نظر برخی از مراجع تقلید ابزاری برای فرار از قوانین است؛ عاملی که میتواند منجر به پولشویی، فرار مالیاتی یا تضعیف اقتصاد ملی شود. به همین خاطر ارز دیجیتال از نظر این گروه حرام اعلام شده است؛ در حالیکه برخی دیگر آن را ابزاری نوین میدانند که بیطرف است و معامله آن اشکالی ندارد.
البته برخی از فقها با ماهیت ارز دیجیتال مشکلی ندارند؛ بلکه بحثشان بر سر تنوع در مدلهای معامله این داراییهاست. سازوکار ابزارهای مالی مثل معاملات فیوچرز یا استیکینگ پیچیده است و نمیتوان بهسادگی آنها را با عقود اسلامی مطابقت داد. در ادامه سعی کردهایم این موارد را دقیقتر بررسی کنیم.
نظر مراجع تقلید درباره ارز دیجیتال
از آنجا که حکم شرعی ارزهای دیجیتال بسته به مرجع تقلید هر فرد متفاوت است، میخواهیم فتوای چند فقیه بزرگ دینی را بررسی کنیم. هر کاربر میتواند فتوا و نظر مرجع تقلید خود را بخواند و نسبت به این امر آگاه شود.
ما در این جدول بهصورت خلاصه نظر این بزرگان را آوردهایم و شما برای اینکه از جزئیات فتوای مراجع عظام مطلع شوید، میتوانید ادامه مطلب را مطالعه کنید. توجه کنید در مواردی که فقیه نظر مستقیم و صریحی درباره معاملات فیوچرز یا استخراج نداده است، این امر را با خط تیره (-) نشان دادهایم.
| نام مرجع | حکم خرید و فروش | حکم معاملات فیوچرز | حکم استخراج |
| آیتالله خامنهای | تابع قوانین رسمی کشور | تابع قوانین رسمی کشور | تابع مقررات رسمی و تعرفه برق مجاز |
| آیتالله سیستانی | احتیاط واجب | باطل است | تابع مقررات رسمی و تعرفه برق مجاز |
| آیتالله مکارم شیرازی | جایز نیست | جایز نیست | جایز نیست |
| آیتالله نوری همدانی | دارای اشکال | – | – |
| آیتالله فاضل لنکرانی | جایز نیست | – | – |
| آیتالله صافی گلپایگانی | باطل است | – | جایز است؛ مشروط بر فروش به غیرمسلمان |
| آیتالله وحید خراسانی | باطل است | – | – |
| آیتالله شبیری زنجانی | در صورت وجود مفسده یا خلاف قانون بودن اشکال دارد | – | در صورت رعایت قانون جایز است |
نظر آیتالله خامنهای درباره ارز دیجیتال
اول از همه حکم آیتالله خامنهای را در رابطه با خرید، فروش و تولید ارزهای دیجیتال میخوانیم. از نظر ایشان، اعتبار و حلال بودن معامله و استخراج ارز دیجیتال به قوانین رسمی نظام وابسته است. این جمله به این معناست که اگر قانونی خرید و فروش ارز دیجیتال را منع کند، معامله این داراییها شرعا جایز نیست. در سمت مقابل، اگر مقررات رسمی نظام، این معاملات را بپذیرد، از نظر شرع نیز جایز است و مشکلی در آن نیست.
پس مطابق نظر ایشان، معامله ارز دیجیتال حرام نیست؛ چرا که قوانین فعلی کشور درباره این مسئله موضع صریحی ندارند و باید مطابق قوانین پیش رفت. تا زمانیکه فعالیتهای رمزارزی در چارچوب قوانین و مجوزهای کشور قرار داشته باشد، معامله بیت کوین و سایر ارزها مانعی ندارد.
درباره حرام یا حلال بودن معاملات فیوچرز نیز، در پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری سوالی پرسیده شده است. در پاسخ توضیح داده شده است که باید توجه کرد در مواردی که قانون مصوبی در زمینه ارز دیجیتال وجود ندارد، مقلدین میتوانند به مجتهد جامعالشرایطی که فتوای مشخصی در این خصوص دارد، مراجعه کند.
همچنین در ادامه اینچنین توضیح داده شده است:
«نسبت به معاملات فیوچرز در غیر ارز دیجیتال اگر به صورت تعهد بر انجام معامله در زمان معین باشد اشکال ندارد و اگر معاملهای صورت نمیگیرد و کسب درآمد صرفا بر اساس پیشبینی نوسانات قیمت باشد، (معاملات آتی دائمی یا cfd) بنا بر احتیاط واجب موجب ملکیت درآمد حاصل نمیشود.»
همینجا بد نیست توضیح مختصری هم درباره معاملات فیوچرز بدهیم. معاملات فیوچرز یا آتی، قراردادی است که به پیشبینی قیمت یک رمزارز در آینده مربوط است. در این نوع معامله، شما واقعا مالک آن دارایی نخواهید شد؛ بلکه از صعود یا نزول قیمت آن سود میبرید.
استفاده از اهرم در این نوع معاملات میتواند سرمایه شما را چندبرابر کند؛ اما به همان میزان ریسک از دست رفتن کل دارایی نیز بیشتر میشود. پیشنهاد ما این است ابتدا مقاله معامله فیوچرز ارز دیجیتال چیست را بخوانید و با زوایای مختلف آن آشنا شوید. درک سازوکار و ماهیت این معاملات به شما کمک میکند بتوانید حکم مراجع تقلید را بهتر درک کنید.
نظر آیتالله سیستانی درباره ارز دیجیتال
آیتالله سیستانی در پاسخ به حلال یا حرام بودن خرید و فروش ارز دیجیتال، این مسئله را مورد توقف (احتیاط واجب) میدانند. آیتالله سیستانی در مسئله ۲۷۲ توضیحالمسائل جامع به چاپ خرداد ۱۴۰۳، فتوا داده است که مکلف میتواند در این مسئله به مجتهد جامعالشرایط دیگر با رعایت الاعلم فالاعلم رجوع نماید. ایشان در انتهای حکم خود تصریح میکند که هبه و قرض دادن ارزهای مذکور صحیح نیست.
اگر بخواهیم این فتوا را کمی سادهتر بیان کنیم، باید بگوییم آیتالله سیستانی در خصوص صدور حکم مستقیم و صریح احتیاط میکنند. دلیل این مسئله هم این است که پیچیدگیهای فقهی و ماهیت جدید و ناشناخته رمزارزها مانع از ارائه حکم قطعی میشود.
البته از نظر ایشان معاملات صوری مثل فیوچرز که با نوسانات قیمت در ارتباط است، باطل است. ایشان بهصراحت اعلام کردهاند که اگر در معاملات ارزی، هیچ ارزی فروخته نشود و فقط نوسانات قیمت ارزها و تفاضل قیمتها مورد توافق و معامله قرار گیرد، چنین معاملاتی جایز نبوده و باطل است؛ مانند معاملات صوری که بر جفتارزها انجام میشود.
نظر آیتالله مکارم شیرازی درباره ارز دیجیتال
از نظر آیتالله مکارم شیرازی، ابهامات زیادی در ماهیت ارزهای دیجیتال وجود دارد؛ چرا که منشا استخراج این ارزها مشخص نیست و پشتوانه معتبری ندارند. به همین خاطر ایشان در پاسخ به این سوال که آیا پولهای مجازی مثل بیت کوین حلال است یا خیر، اعلام میکند خرید، فروش و سرمایهگذاری روی این داراییها جایز نیست.
آیتالله مکارم این قبیل معاملات را مصداق سفتهبازی میدانند و حتی معاملات بازیهای تلگرامی مانند نات کوین یا همستر را نیز در همین گروه قرار میدهند. پس میتوان اینطور نتیجه گرفت که از نظر ایشان، معامله ارزهای دیجیتال مثل بیت کوین یا سایر داراییها، دارای اشکال است و از نظر شرع مجاز نیست.
نظر آیتالله مکارم شیرازی به صراحت درباره پولهای مجازی مثل بیت کوین مشخص است. اینجا هم میتوانیم نگاهی به ماهیت بیت کوین بیندازیم. این دارایی یکی از انواع رمزارزها و البته برترین آنهاست. این دارایی سقف محدود ۲۱ میلیون واحدی دارد و از آن بهعنوان طلای دیجیتال یاد میشود. در یک یا چند خط نمیتوان این دارایی را توضیح داد و ساختار آن را بررسی کرد. ما مقالهای درباره چیستی بیت کوین و راهنمای کارکرد آن منتشر کردهایم که میتواند به بسیاری از سوالات شما پاسخ بدهد.
نظر آیتالله نوری همدانی درباره ارز دیجیتال
از نظر آیتالله نوری همدانی، معامله و خرید و فروش ارزهای دیجیتال مثل بیت کوین اشکالدار است. ایشان در بیان دلیل این فتوا، به ابهامات فراوان ماهیت این داراییها اشاره میکنند.
البته آیتالله همدانی در دیدار با علمای حوزه علمیه در آبان سال ۱۴۰۳، بر این مسئله تاکید کردهاند که در مسائل روز باید بهسراغ متخصصان آن حوزه رفت و از آنها مشورت گرفت. از نظر ایشان حوزه علمیه باید به این علوم ورود کند و بر آنها مسلط باشد تا بتواند احکام شرعی مناسب را در خصوص آنها اعلام کند. خصوصا در زمانی که بحث روز، ارز دیجیتال و عناوین مانند رمزارزها مطرح است.
نظر آیتالله فاضل لنکرانی درباره ارز دیجیتال
آیتالله فاضل لنکرانی نیز نظر و فتوای خود را در خصوص ارزهای دیجیتال اعلام کردهاند. به فرموده ایشان، بیت کوین پول نیست و مالیت ندارد. همچنین امکان دارد برای پولشویی از آن استفاده شود و حین معامله احتمال غرر وجود دارد. به همین خاطر و بنا به این دلایل، از نظر ایشان معامله و استفاده از این ارزها جایز نیست.
نظر آیتالله صافی گلپایگانی درباره ارز دیجیتال
حکم آیتالله صافی گلپایگانی درباره خرید و فروش بیت کوین و بهطور کلی ارزهای دیجیتال، حرام است. ایشان این داراییها را فاقد پشتوانه معتبر میداند و معامله رمزارزها را اکل مال به باطل بیان میکند.
از نظر آیتالله گلپایگانی بیت کوین مالیت ندارد و به همین خاطر قابلیت خرید و فروش نیز ندارد. با اینهمه اگر این داراییها را به فرد غیرمسلمان واگذار کرده و از او وجه دریافت کنید، اشکالی ندارد.
نظر آیتالله وحید خراسانی درباره ارز دیجیتال
از آیتالله وحید خراسانی سوال شده است که آیا معاملات ارز دیجیتال حرام است؟ ایشان در پاسخ به این مسئله، معاملات ارزهای دیجیتال و هرگونه خرید و فروش آنها را باطل اعلام میکند.
نظر آیتالله شبیری زنجانی درباره ارز دیجیتال
آیتالله شبیری زنجانی نیز در خصوص این مسئله که معاملات بیت کوین و ارز دیجیتال چه حکمی دارد، اعلام کرده است که اگر استفاده از اینگونه ارزها مفسده اقتصادی داشته باشد یا خلاف قانون باشد، معامله و خرید و فروش آنها اشکال دارد.
حکم شرعی استخراج ارز دیجیتال چیست؟
مانند خرید و فروش و بهطور کلی معامله ارزهای دیجیتال، برخی مراجع عظام درباره استخراج نیز فتوا دادهاند؛ هرچند تمام این بزرگان با در نظر گرفتن موارد مهمی مثل رعایت قوانین کشور و مصرف انرژی برق و ماهیت فرایند استخراج، حکم خود را نسبت به این مسئله صادر کردهاند.
به این نکته هم باید دقت کرد که خیلی از مراجع به صراحت به استخراج ارز دیجیتال اشاره نکردهاند. منظور از استخراج عملی است که کاربران بهکمک سختافزارهای قدرتمند، سعی میکنند با هم رقابت کنند. در این رقابت فردی پیروز است که بتواند سریعتر از بقیه معادلات پیچیده ریاضی را حل کند. پاداش برنده هم در قالب ارز دیجیتال به او پرداخت میشود.
دلیل اینکه بیشتر علما این مورد را اشکالدار میدانند، مصرف برق بالای این عمل است. ماینینگ به انرژی برق زیادی نیاز دارد و ممکن است برخی بدون مجوز از برق استفاده و رمزارز استخراج کنند. اگر سازوکار Mining برایتان جالب است یا دوست دارید بیشتر از آن سر در بیاورید، در مقاله استخراج ارز دیجیتال چیست میتوانید توضیحات کاملی را در اینباره مطالعه کنید.
اکنون بهطور خلاصه نظر چند نفر از مراجع عظام تقلید را درباره استخراج کریپتو میخوانیم تا نظر شرع را در خصوص این فعالیت بدانیم.
- آیتالله خامنهای: مطابق همان نظری که درباره معامله ارزهای دیجیتال بیان کردند، درباره استخراج نیز معتقد بودند این امر تابع قوانین و مقررات کشور است. ایشان این مسئله را تصریح کردند که استفاده غیرمجاز از برق عمومی حرام است.
- آیتالله سیستانی: ایشان در خصوص این مسئله اظهار کردهاند که اگر قانونی در زمینه خرید و فروش و استخراج رمزارزها وجود داشته باشد، با قانون مخالفت نمیشود. همچنین استفاده غیرمجاز از انشعاب برق و مانند آن جهت استخراج ارزهای دیجیتال، موجب ضمان مالی است.
- آیتالله مکارم شیرازی: ایشان بهدلیل اینکه منشا استخراج ارزهایی مثل بیت کوین روشن نیست، آن را جایز نمیداند.
بهطور کلی بیشتر علما و فقها استخراج ارزهای دیجیتال را در صورت استفاده غیرقانونی از انرژی برق جایز نمیدانند. این بزرگان معتقدند در صورت عدم دریافت مجوزهای لازم استخراج ارز دیجیتال اشکال دارد. همچنین دور زدن قوانین کشور و تخلف از آنها در زمینه استخراج نیز شرعا مشکل دارد و جایز نیست.
جمعبندی؛ انجام معاملات کریپتویی در چارچوب شرعی
ارز دیجیتال ماهیتی ناشناخته و نوین دارد و به همین خاطر صدور حکمی واحد برای آن کار سادهای نیست. با وجود چالشهای این حوزه، مراجع تقلید فتواهای خود را بر اساس شریعت اسلام اعلام کردهاند. برخی از این بزرگان معتقدند برای آگاهی از حلال یا حرام بودن معامله این داراییها، باید به قوانین کشور مراجعه کرد. برخی دیگر بهدلیل وجود ابهامات، احتیاط را توصیه کردهاند. در مورد انجام معاملات فیوچرز نیز بیشتر فقها آن را باطل میدانند؛ چرا که مبتنی بر نوسانات شدید و مشابه قمار است. در خصوص استخراج نیز به دریافت مجوز نیاز است؛ وگرنه انجام این کار در صورت استفاده غیرمجاز از برق، نادرست است و مشکل دارد.
