حکم شرعی فقها برای ارز دیجیتال برای کاربران ایرانی بسیار مهم است؛ چرا که آن‌ها می‌خواهند مطمئن باشند درآمدشان از نظر مراجع عظام و فقهای دینی سالم است و موردی ندارد. مراجع تقلید دیدگاه‌های مختلفی درباره خرید و فروش بیت کوین و سایر ارزهای دیجیتال دارند. قصد داریم در این مقاله نظر بزرگان دین را در خصوص این دارایی‌ها بررسی کنیم و ببینیم تحت چه شرایطی می‌توان از ارز دیجیتال درآمد حلال کسب کرد.
ارز دیجیتال چیست و چرا درباره حکم شرعی آن بحث وجود دارد؟
ارز دیجیتال، رمزارز یا کریپتو (Cryptocurrency) به دارایی‌هایی گفته می‌شود که روی بلاکچین می‌توان این دارایی‌ها را معامله و مدیریت کرد. این نوع از پول با معادلات ریاضی رمزنگاری شده و می‌توان آن را به پول رایج تبدیل کرد. این دارایی فیزیکی نیست و توسط کدهای کامپیوتری ساخته می‌شود. ویژگی بارز ارز دیجیتال این است که دست واسطه‌هایی مثل بانک یا دولت‌ها را کوتاه می‌کنند و در دسترس بیشتر کاربران قرار دارند.
برای این‌که بیشتر با ارز دیجیتال و مفاهیم مرتبط با آن آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم به مقاله ارز دیجیتال چیست مراجعه کنید.
برگردیم سر موضوع اصلی. یک سوال مهم در ابتدای بررسی این موضوع پیش می‌آید: چرا حکم واحدی از جانب فقها درباره این دسته از دارایی‌ها وجود ندارد؟ دلیل این مسئله به ماهیت ارز دیجیتال و ویژگی‌های ساختاری نوظهور آن برمی‌گردد. این امر باعث می‌شود انطباق رمزارزها با قواعد سنتی فقهی و شرع اسلام کار ساده‌ای نباشد. این امر نیازمند بررسی‌های دقیق و جامع است و متخصصان باید درباره آن نظر بدهند.
بهطور کلی وقتی قرار است یک مسئله را از منظر فقهی و شرعی مورد بررسی قرار بدهیم، باید به معیارهایی که از نظر اسلام مهم است بپردازیم تا نتیجه بررسی قابل‌قبول و قابل‌پذیرش باشد.
البته نباید فراموش کرد که این شرایط فقط مختص ارز دیجیتال نیست و هر فناوری نوین دیگری نیز با همین وضعیت می‌تواند مواجه شود. چه بسا با وجود همین ابهامات، همین حالا هم برخی از فقها ارزهای دیجیتال را ابزاری نوین و بی‌طرف میدانند که معامله آن خالی از اشکال است.
دلیل این اختلاف‌ها ممکن است تاحدی ناشی از ارائه نشدن اطلاعات فنی دقیق و جامع از سوی مشاوران و کارشناسان باشد. در هر صورت به نظر می‌رسد معاملات رمزارزی در صورت رعایت معیارها و ضوابطی که در بخش بعدی به آن‌ها اشاره می‌کنیم، با منع شرعی کلی مواجه نباشند.
همچنین باید این نکته مهم را هم یادآور شویم که برخی از فقها با ماهیت ارز دیجیتال مشکلی ندارند؛ بلکه بحثشان بر سر تنوع در مدل‌های معامله این دارایی‌هاست. سازوکار ابزارهای مالی مثل معاملات فیوچرز یا استیکینگ پیچیده است و نمی‌توان به‌سادگی آن‌ها را با عقود اسلامی مطابقت داد. در ادامه این مطلب سعی کرده‌ایم این موارد را دقیق‌تر بررسی کنیم.
ضوابط شرعی ارز دیجیتال؛ بررسی معیارهای فقهی معاملات رمزارزی
اکنون قصد داریم معیارها و ضوابطی را که پیش‌تر به اهمیت بررسی آن‌ها اشاره کردیم، شرح بدهیم؛ معیارهایی که با مراجعه به آن‌ها می‌توان مسئله ارز دیجیتال را از دیدگاه فقهی بررسی کرد و دریافت که آیا ارز دیجیتال با ممنوعیت شرعی روبروست یا خیر.
این معیارها مشخص می‌کنند که ما چه مواردی را باید مدنظر قرار دهیم تا بتوانیم در نهایت به یک نتیجه‌گیری و جمع‌بندی مناسب برسیم. این ۶ معیار مهم را در ادامه نام برده و هر یک را بررسی می‌کنیم. این موارد بر اساس سند تحلیل ماهیت، استخراج و مبادله انواع رمزارزها و توکن‌ها از منظر فقه اسلامی و قوانین کشور استخراج شده‌اند.
۱.مالیت: آیا ارز دیجیتال واقعاً مال محسوب می‌شود؟
اولین و مهم‌ترین سؤال این است که ببینیم ارز دیجیتال در ردیف مال قرار می‌گیرد یا خیر. پس ابتدا باید مالیت را توضیح بدهیم تا مشخص شود به چه مواردی مال می‌گوییم.
در فقه این مسئله را می‌توان این‌گونه بررسی کرد: اگر یک شیء هیچ نفعی برای هیچ انسانی نداشته باشد (از نظر کیفیت) و غرضی از انسان‌ها هم به آن تعلق نگیرد، آن شیء را نمی‌توان مال به حساب آورد. میوه فاسد را در نظر بگیرید که همین مشخصات را دارد و مال محسوب نمی‌شود.
به زبان ساده، چیزی که منفعتی معقول و قابل‌قبول داشته باشد و مردم برای به‌دست آوردن آن متمایل باشند، مال محسوب می‌شود؛ مثل خانه، ماشین و لباس.
در مورد ارز دیجیتال می‌توان دو مورد را مطرح کرد که تأیید مالیت این دارایی‌ها را نشان می‌دهند:
- اولین مورد مربوط به عرضه و تقاضاست. با توجه به نظر گروهی فقها، وجود عرضه و تقاضا برای یک شیء برای مالیت آن کفایت می‌کند. حتی اگر شخصی نفعی مشخص از شیء را برای خودش تصور کند و دیگران این تصور را معادل توهم بدانند، باز هم این تصور به ایجاد تقاضا برای آن شیء و مالیت آن منجر می‌شود. این یعنی لازم نیست حتماً همه بخواهند آن را بخرند یا معتقد باشند که ارزشمند است.
- مورد بعدی به شفافیت رمزارزها مربوط است. ارزهای دیجیتال مثل بیت کوین با کمک کدها و پروتکل‌ها کار می‌کنند. پروژه‌هایی که متن‌باز هستند، امکان بررسی کدها را فراهم می‌کنند و این مسئله به شفافیت بالای این دارایی‌ها اشاره دارد.
البته برخی فقها دیدگاه مخالف دارند. آن‌ها معتقدند که:
- وجود تقاضا به‌تنهایی کافی نیست تا یک شیء مالیت داشته باشد.
- نبود نهاد مسئول و اعتباردهنده مشخص باعث می‌شود هیچ صادرکننده‌ای وجود نداشته باشد که مسئولیت قانونی این دارایی‌ها را بپذیرید.
- مردم ممکن است چیزی را ارزشمند بدانند؛ در شرایطی که این تصور نادرست است یا بر پایه انتطارات غیرواقع‌بینانه شکل گرفته باشد.
از این موارد می‌توان این‌طور نتیجه‌گیری کرد که نه مالیت رمزارزها قابل تأیید است و نه عدم مالیت آن‌ها. به همین خاطر است که این دارایی‌ها به لحاظ فقهی با شبهه شرعی مواجه هستند.
شایان ذکر است که حتی آستان قدس رضوی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای مذهبی کشور، در وب‌سایت خود بخشی اختصاصی برای دریافت نذورات و کمک‌های مردمی از طریق ارزهای دیجیتال ایجاد کرده است. این موضوع نشان‌دهنده بهره‌گیری عملی از ظرفیت رمزارزها در فعالیت‌های مالی و مذهبی است؛ هرچند به‌تنهایی به معنای تأیید شرعی تمامی معاملات رمزارزی نیست.
۲.ممنوعیت غرر: آیا معامله ارز دیجیتال ابهام و خطر ناشی از آن دارد؟
معیار بعدی که در فقه بسیار اهمیت دارد، مفهومی به‌نام غرر است. غرر وقتی اتفاق می‌افتد که یکی از طرفین معامله نداند دقیقاً چه چیزی را دریافت می‌کند یا از شرایط معامله به‌شکل واضح و مستقیم آگاه نباشد. به بیان دیگر زمانی که درباره ارکان اساسی قرارداد ابهامی وجود داشته باشد، غرر مطرح می‌شود.
برای مثال اگر شخصی کالایی را بخرد، اما از مقدار یا ویژگی‌های اساسی آن یا حتی امکان تحویل آن مطمئن نباشد، ممکن است این معامله غرری محسوب شود. البته باید به این نکته توجه کنید که میان ریسک و غرر تفاوت وجود دارد و نباید این دو را یکسان دانست.
در بازار کریپتو قیمت‌ها به‌شدت تغییر می‌کنند. همچنین ماهیت دارایی هم در بسیاری از موارد مبهم است. باید مشخص شود که آیا ابهام در معامله وجود دارد یا خیر و اگر پاسخ مثبت است، میزان آن چقدر است. البته این نکته را باید در نظر گرفت که نمی‌توان به‌دلیل دیجیتالی بودن دارایی یا نوسان قیمت آن به‌تنهایی حکم بر غرر ارز دیجیتال داد.
اینجا هم دو دیدگاه نسبت به این مسئله وجود دارد. در دیدگاه اول معاملات رمزارزها الزاماً غرری در نظر گرفته نمی‌شوند. یعنی اگر معامله از ابتدا مشخص باشد و فقط قیمت دارایی در آینده تغییر کند، نمی‌توان این مسئله را غرر در نظر گرفت.
پس هنگام خرید رمزارز، خریدار از مقدار دارایی، ارزش دلاری یا ریالی آن و شرایط دریافتش مطلع است. به همین خاطر تغییر قیمت آن در آینده به‌تنهایی عاملی نیست که منجر به غرری شدن معامله شود
دیدگاه گروه دوم این است که در معاملات رمزارزها احتمال غرر وجود دارد. در حقیقت اگر مالیت رمزارز هم مورد تردید و ابهام باشد، ممکن است اصل دارایی و ارزش آن هم با ابهام مواجه باشد. همچنین نوسانات شدید و تغییرات کوتاه هم عامل دیگری است که می‌تواند زمینه طرح شبهه غرر را فراهم کند.
با بررسی این دو دیدگاه می‌توان به این نتیجه رسید که مانند مالیت، در این زمینه نیز نه با اطمینان می‌شود حکم قطعی صادر کرد که معاملات ارز دیجیتال غرری هستند و نه می‌توان آن را رد کرد. در هر شرایطی می‌توانید به مرجع یا فقیه موردنظرتان مراجعه کرده و با توضیح کامل شرایط، حکم خرید یا معامله ارز دیجیتال را جویا شوید.
۳. ممنوعیت ربا: آیا در ارز دیجیتال سود یا زیاده ربوی وجود دارد؟
حکم کلی در خصوص ربا و ارزهای دیجیتال این است که در ذات رمزارزها ربا راه ندارد و می‌توان از رمزارزهای جهان‌روا در قالب معاملات غیرقرضی استفاده کرد. این جمله نشان می‌دهد که خرید و فروش رمزارزها به‌خودی‌خود به‌منزله وجود ربا نیست.
البته این را هم باید در نظر بگیرید که پذیرش رمزارزها به‌عنوان ابزار یا دارایی، به این معنا نیست که تمام معاملات مرتبط با آن‌ها به‌صورت بی‌قیدوشرط تأیید می‌شود.
۴. ممنوعیت قمار: آیا معامله ارز دیجیتال ماهیت قمارگونه دارد؟
درست مانند ربا، مسئله قمار نیز در ذات رمزارزها وجود ندارد. چرا که اگر نظر فقهی قمار را در نظر بگیریم، قمار شامل دو حالت زیر است:
- بازی با وسایل مخصوص قمار، چه با شرط‌بندی و چه بدون آن
- هر نوع بازی همراه با شرط‌بندی
همین دو معیار نشان می‌دهند که معاملات رمزارزهای جهان‌روا شامل هیچ‌کدام از این دو مورد نمی‌شوند. از یک طرف رمزارز از وسایل مخصوص قمار نیست و از طرف دیگر بدون شرط‌بندی انجام می‌شود. منظور این است که سود یک فرد در بازار ارز دیجیتال، الزاماً زیان طرف دیگر نیست.
۵. ممنوعیت ضرر: آیا ضرر نامشروع یا قابل‌اعتنا در ارزهای دیجیتال وجود دارد؟
تفاوتی ندارد در سطح فردی بخواهیم بررسی کنیم یا اجتماعی. در هر دو حالت ضرری بودن رمزارزها امری قطعی نیست:
- از منظر فردی اگر افراد با اطلاع مناسب نسبت به معامله رمزارزهای جهان‌روا اقدام کنند و از این محل ضرری متوجه آن‌ها شود، این ضرر از نوع پذیرش ریسک و انجام معاملات پرمخاطره است. این مورد در ذیل قاعده فقهی اقدام جا می‌گیرد و نمی‌شود آن را عملی ضرری دانست. در سایر بازارهای مالی هم چنین مسئله‌ای حکم‌فرماست و اقدام به خرید دارایی‌های پرریسک الزاماً ضرری محسوب نمی‌شود.
- در سطح جمعی و حاکمیت نیز دلیلی وجود ندارد که باعث شود معاملات ارزهای دیجیتال ضرری محسوب شوند. همین حالا در بسیاری از کشورها رمزارزها به‌عنوان ابزار پرداخت یا دارایی مالی، جایگاه قانونی مشخصی پیا کردهاند. در این مدت توسعه رمزارزها نه تنها ضرری برای اقتصاد و حاکمیت به وجود نیاورده است، بلکه در برخی زمینه‌ها موجب افزایش کارایی نیز شده است.
در خصوص قاعده اقدام به زیان هم این توضیح کفایت می‌کند که هرگاه شخصی با علم و آگاهی عملی انجام دهد که سبب ایجاد زیان توسط دیگران به او شود، واردکننده زیان مسئول خسارت نخواهد بود. پس بهطور کلی می‌توان گفت ضرر قابل اعتنا به معنای فقهی آن در ارز دیجیتال وجود ندارد.
۶. ممنوعیت اکل مال به باطل: آیا در ارز دیجیتال، مال از راه نامشروع به دست می‌آید؟
آخرین معیاری که باید در نظر بگیریم، قاعده اکل مال به باطل است. در رابطه با این مبحث، می‌توان گفت دلیلی برای وجود اکل مال به باطل در معاملات ارزهای دیجیتال وجود ندارد. البته اگر ثابت شود که شبهات مالیت و غرر به‌صورت جدی پابرجا هستند، آن‌گاه شبهه اکل مال به باطل نیز به میان می‌آید.
بهطور کلی پذیرش رمزارزها در چارچوب فقه اسلامی، بیش از هر چیز به دو معیار مهم مالیت و غرر برمی‌گردد. زمانی‌که شبهه این دو اصل برطرف شود، آن‌گاه می‌توان با قطعیت بیشتری در خصوص سایر معیارها صحبت کرد.
بر همین اساس، اگر طوری نشان داده شود که محدودیت‌های شرعی فوق در ارز دیجیتال وجود ندارد، می‌توان با مراجعه به اصل صحت و لزوم قراردادها در فقه اسلامی این معاملات را تأیید کرد.
نظر مراجع تقلید درباره ارز دیجیتال
از آن‌جا که حکم شرعی ارزهای دیجیتال بسته به مرجع تقلید هر فرد متفاوت است، می‌خواهیم فتوای چند فقیه بزرگ دینی را بررسی کنیم. هر کاربر می‌تواند فتوا و نظر مرجع تقلید خود را بخواند و نسبت به این امر آگاه شود.
ما در این جدول به‌صورت خلاصه نظر این بزرگان را آورده‌ایم و شما برای این‌که از جزئیات فتوای مراجع عظام مطلع شوید، می‌توانید ادامه مطلب را مطالعه کنید. توجه کنید در مواردی که فقیه نظر مستقیم و صریحی درباره معاملات فیوچرز یا استخراج نداده است، این امر را با خط تیره (-) نشان داده‌ایم.
| نام مرجع | حکم خرید و فروش | حکم معاملات فیوچرز | حکم استخراج |
| آیتالله خامنهای | تابع قوانین رسمی کشور | تابع قوانین رسمی کشور | تابع مقررات رسمی و تعرفه برق مجاز |
| آیتالله سیستانی | احتیاط واجب | باطل است | تابع مقررات رسمی و تعرفه برق مجاز |
| آیتالله مکارم شیرازی | جایز نیست | جایز نیست | جایز نیست |
| آیتالله نوری همدانی | دارای اشکال | – | – |
| آیتالله فاضل لنکرانی | جایز نیست | – | – |
| آیتالله صافی گلپایگانی | باطل است | – | جایز است؛ مشروط بر فروش به غیرمسلمان |
| آیتالله وحید خراسانی | باطل است | – | – |
| آیتالله شبیری زنجانی | در صورت وجود مفسده یا خلاف قانون بودن اشکال دارد | – | در صورت رعایت قانون جایز است |
نظر آیتالله خامنهای درباره ارز دیجیتال
اول از همه حکم آیتالله خامنهای را در رابطه با خرید، فروش و تولید ارزهای دیجیتال می‌خوانیم. از نظر ایشان، اعتبار و حلال بودن معامله و استخراج ارز دیجیتال به قوانین رسمی نظام وابسته است. این جمله به این معناست که اگر قانونی خرید و فروش ارز دیجیتال را منع کند، معامله این دارایی‌ها شرعا جایز نیست. در سمت مقابل، اگر مقررات رسمی نظام، این معاملات را بپذیرد، از نظر شرع نیز جایز است و مشکلی در آن نیست.
پس مطابق نظر ایشان، معامله ارز دیجیتال حرام نیست؛ چرا که قوانین فعلی کشور درباره این مسئله موضع صریحی ندارند و باید مطابق قوانین پیش رفت. تا زمانی‌که فعالیت‌های رمزارزی در چارچوب قوانین و مجوزهای کشور قرار داشته باشد، معامله بیت کوین و سایر ارزها مانعی ندارد.
درباره حرام یا حلال بودن معاملات فیوچرز نیز، در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری سوالی پرسیده شده است. در پاسخ توضیح داده شده است که باید توجه کرد در مواردی که قانون مصوبی در زمینه ارز دیجیتال وجود ندارد، مقلدین می‌توانند به مجتهد جامع‌الشرایطی که فتوای مشخصی در این خصوص دارد، مراجعه کند.
همچنین در ادامه این‌چنین توضیح داده شده است:
«نسبت به معاملات فیوچرز در غیر ارز دیجیتال اگر به صورت تعهد بر انجام معامله در زمان معین باشد اشکال ندارد و اگر معامله‌ای صورت نمی‌گیرد و کسب درآمد صرفا بر اساس پیش‌بینی نوسانات قیمت باشد، (معاملات آتی دائمی یا cfd) بنا بر احتیاط واجب موجب ملکیت درآمد حاصل نمی‌شود.»
همین‌جا بد نیست توضیح مختصری هم درباره معاملات فیوچرز بدهیم. معاملات فیوچرز یا آتی، قراردادی است که به پیش‌بینی قیمت یک رمزارز در آینده مربوط است. در این نوع معامله، شما واقعا مالک آن دارایی نخواهید شد؛ بلکه از صعود یا نزول قیمت آن سود می‌برید.
استفاده از اهرم در این نوع معاملات می‌تواند سرمایه شما را چندبرابر کند؛ اما به همان میزان ریسک از دست رفتن کل دارایی نیز بیشتر می‌شود. پیشنهاد ما این است ابتدا مقاله معامله فیوچرز ارز دیجیتال چیست را بخوانید و با زوایای مختلف آن آشنا شوید. درک سازوکار و ماهیت این معاملات به شما کمک می‌کند بتوانید حکم مراجع تقلید را بهتر درک کنید.
نظر آیتالله سیستانی درباره ارز دیجیتال
آیتالله سیستانی در پاسخ به حلال یا حرام بودن خرید و فروش ارز دیجیتال، این مسئله را مورد توقف (احتیاط واجب) میدانند. آیتالله سیستانی در مسئله ۲۷۲ توضیح‌المسائل جامع به چاپ خرداد ۱۴۰۳، فتوا داده است که مکلف می‌تواند در این مسئله به مجتهد جامع‌الشرایط دیگر با رعایت الاعلم فالاعلم رجوع نماید. ایشان در انتهای حکم خود تصریح می‌کند که هبه و قرض دادن ارزهای مذکور صحیح نیست.
اگر بخواهیم این فتوا را کمی ساده‌تر بیان کنیم، باید بگوییم آیتالله سیستانی در خصوص صدور حکم مستقیم و صریح احتیاط می‌کنند. دلیل این مسئله هم این است که پیچیدگی‌های فقهی و ماهیت جدید و ناشناخته رمزارزها مانع از ارائه حکم قطعی می‌شود.
البته از نظر ایشان معاملات صوری مثل فیوچرز که با نوسانات قیمت در ارتباط است، باطل است. ایشان به‌صراحت اعلام کردهاند که اگر در معاملات ارزی، هیچ ارزی فروخته نشود و فقط نوسانات قیمت ارزها و تفاضل قیمت‌ها مورد توافق و معامله قرار گیرد، چنین معاملاتی جایز نبوده و باطل است؛ مانند معاملات صوری که بر جفت‌ارزها انجام می‌شود.
با این‌همه بهتر است این نکته را یادآور شویم که در صورت طرح استفتای مستقیم از سوی افراد و ارائه توضیحات دقیق درباره ماهیت و شرایط معاملات رمزارزی، این احتمال وجود دارد که نظر فقهی مرجع مربوطه به دیدگاه فقهای موافق با جواز معاملات ارز دیجیتال نزدیک‌تر شود.
نظر آیتالله مکارم شیرازی درباره ارز دیجیتال
از نظر آیتالله مکارم شیرازی، ابهامات زیادی در ماهیت ارزهای دیجیتال وجود دارد؛ چرا که منشا استخراج این ارزها مشخص نیست و پشتوانه معتبری ندارند. به همین خاطر ایشان در پاسخ به این سوال که آیا پول‌های مجازی مثل بیت کوین حلال است یا خیر، اعلام می‌کند خرید، فروش و سرمایه‌گذاری روی این دارایی‌ها جایز نیست.
آیتالله مکارم این قبیل معاملات را مصداق سفته‌بازی میدانند و حتی معاملات بازی‌های تلگرامی مانند نات کوین یا همستر را نیز در همین گروه قرار می‌دهند. پس می‌توان این‌طور نتیجه گرفت که از نظر ایشان، معامله ارزهای دیجیتال مثل بیت کوین یا سایر دارایی‌ها، دارای اشکال است و از نظر شرع مجاز نیست.
نظر آیتالله مکارم شیرازی به صراحت درباره پول‌های مجازی مثل بیت کوین مشخص است. اینجا هم می‌توانیم نگاهی به ماهیت بیت کوین بیندازیم. این دارایی یکی از انواع رمزارزها و البته برترین آن‌هاست. این دارایی سقف محدود ۲۱ میلیون واحدی دارد و از آن به‌عنوان طلای دیجیتال یاد می‌شود. در یک یا چند خط نمی‌توان این دارایی را توضیح داد و ساختار آن را بررسی کرد. ما مقاله‌ای درباره چیستی بیت کوین و راهنمای کارکرد آن منتشر کرده‌ایم که می‌تواند به بسیاری از سوالات شما پاسخ بدهد.
نظر آیتالله نوری همدانی درباره ارز دیجیتال
از نظر آیتالله نوری همدانی، معامله و خرید و فروش ارزهای دیجیتال مثل بیت کوین اشکال‌دار است. ایشان در بیان دلیل این فتوا، به ابهامات فراوان ماهیت این دارایی‌ها اشاره می‌کنند.
البته آیتالله همدانی در دیدار با علمای حوزه علمیه در آبان سال ۱۴۰۳، بر این مسئله تاکید کردهاند که در مسائل روز باید به‌سراغ متخصصان آن حوزه رفت و از آن‌ها مشورت گرفت. از نظر ایشان حوزه علمیه باید به این علوم ورود کند و بر آن‌ها مسلط باشد تا بتواند احکام شرعی مناسب را در خصوص آن‌ها اعلام کند. خصوصا در زمانی که بحث روز، ارز دیجیتال و عناوین مانند رمزارزها مطرح است.
نظر آیتالله فاضل لنکرانی درباره ارز دیجیتال
آیتالله فاضل لنکرانی نیز نظر و فتوای خود را در خصوص ارزهای دیجیتال اعلام کردهاند. به فرموده ایشان، بیت کوین پول نیست و مالیت ندارد. همچنین امکان دارد برای پولشویی از آن استفاده شود و حین معامله احتمال غرر وجود دارد. به همین خاطر و بنا به این دلایل، از نظر ایشان معامله و استفاده از این ارزها جایز نیست.
نظر آیتالله صافی گلپایگانی درباره ارز دیجیتال
حکم آیتالله صافی گلپایگانی درباره خرید و فروش بیت کوین و بهطور کلی ارزهای دیجیتال، حرام است. ایشان این دارایی‌ها را فاقد پشتوانه معتبر می‌داند و معامله رمزارزها را اکل مال به باطل بیان می‌کند.
از نظر آیتالله گلپایگانی بیت کوین مالیت ندارد و به همین خاطر قابلیت خرید و فروش نیز ندارد. با این‌همه اگر این دارایی‌ها را به فرد غیرمسلمان واگذار کرده و از او وجه دریافت کنید، اشکالی ندارد.
نظر آیتالله وحید خراسانی درباره ارز دیجیتال
از آیتالله وحید خراسانی سوال شده است که آیا معاملات ارز دیجیتال حرام است؟ ایشان در پاسخ به این مسئله، معاملات ارزهای دیجیتال و هرگونه خرید و فروش آن‌ها را باطل اعلام می‌کند.
نظر آیتالله شبیری زنجانی درباره ارز دیجیتال
آیتالله شبیری زنجانی نیز در خصوص این مسئله که معاملات بیت کوین و ارز دیجیتال چه حکمی دارد، اعلام کرده است که اگر استفاده از این‌گونه ارزها مفسده اقتصادی داشته باشد یا خلاف قانون باشد، معامله و خرید و فروش آن‌ها اشکال دارد.
حکم شرعی استخراج ارز دیجیتال چیست؟
مانند خرید و فروش و بهطور کلی معامله ارزهای دیجیتال، برخی مراجع عظام درباره استخراج نیز فتوا داده‌اند؛ هرچند تمام این بزرگان با در نظر گرفتن موارد مهمی مثل رعایت قوانین کشور و مصرف انرژی برق و ماهیت فرایند استخراج، حکم خود را نسبت به این مسئله صادر کردهاند.
به این نکته هم باید دقت کرد که خیلی از مراجع به صراحت به استخراج ارز دیجیتال اشاره نکرده‌اند. منظور از استخراج عملی است که کاربران به‌کمک سخت‌افزارهای قدرتمند، سعی می‌کنند با هم رقابت کنند. در این رقابت فردی پیروز است که بتواند سریع‌تر از بقیه معادلات پیچیده ریاضی را حل کند. پاداش برنده هم در قالب ارز دیجیتال به او پرداخت می‌شود.
دلیل این‌که بیشتر علما این مورد را اشکال‌دار میدانند، مصرف برق بالای این عمل است. ماینینگ به انرژی برق زیادی نیاز دارد و ممکن است برخی بدون مجوز از برق استفاده و رمزارز استخراج کنند. اگر سازوکار Mining برایتان جالب است یا دوست دارید بیشتر از آن سر در بیاورید، در مقاله استخراج ارز دیجیتال چیست می‌توانید توضیحات کاملی را در این‌باره مطالعه کنید.
اکنون بهطور خلاصه نظر چند نفر از مراجع عظام تقلید را درباره استخراج کریپتو می‌خوانیم تا نظر شرع را در خصوص این فعالیت بدانیم.
- آیتالله خامنهای: مطابق همان نظری که درباره معامله ارزهای دیجیتال بیان کردند، درباره استخراج نیز معتقد بودند این امر تابع قوانین و مقررات کشور است. ایشان این مسئله را تصریح کردند که استفاده غیرمجاز از برق عمومی حرام است.
- آیتالله سیستانی: ایشان در خصوص این مسئله اظهار کردهاند که اگر قانونی در زمینه خرید و فروش و استخراج رمزارزها وجود داشته باشد، با قانون مخالفت نمی‌شود. همچنین استفاده غیرمجاز از انشعاب برق و مانند آن جهت استخراج ارزهای دیجیتال، موجب ضمان مالی است.
- آیتالله مکارم شیرازی: ایشان به‌دلیل این‌که منشا استخراج ارزهایی مثل بیت کوین روشن نیست، آن را جایز نمی‌داند.
بهطور کلی بیشتر علما و فقها استخراج ارزهای دیجیتال را در صورت استفاده غیرقانونی از انرژی برق جایز نمی‌دانند. این بزرگان معتقدند در صورت عدم دریافت مجوزهای لازم استخراج ارز دیجیتال اشکال دارد. همچنین دور زدن قوانین کشور و تخلف از آن‌ها در زمینه استخراج نیز شرعا مشکل دارد و جایز نیست.
جمع‌بندی؛ انجام معاملات کریپتویی در چارچوب شرعی
ارز دیجیتال ماهیتی ناشناخته و نوین دارد و به همین خاطر صدور حکمی واحد برای آن کار ساده‌ای نیست. با وجود چالش‌های این حوزه، مراجع تقلید فتواهای خود را بر اساس شریعت اسلام اعلام کردهاند. برخی از این بزرگان معتقدند برای آگاهی از حلال یا حرام بودن معامله این دارایی‌ها، باید به قوانین کشور مراجعه کرد. برخی دیگر به‌دلیل وجود ابهامات، احتیاط را توصیه کردهاند. در مورد انجام معاملات فیوچرز نیز بیشتر فقها آن را باطل میدانند؛ چرا که مبتنی بر نوسانات شدید و مشابه قمار است. در خصوص استخراج نیز به دریافت مجوز نیاز است؛ وگرنه انجام این کار در صورت استفاده غیرمجاز از برق، نادرست است و مشکل دارد.
